Bolehkah Putrajaya Mengambil Alih Negeri Sembilan? [BM-14/NS]
Setiap persekutuan menyimpan sebilah kapak di sebalik kaca. Malaysia pernah memecahkan kaca itu dua kali, kerana pertikaian sebuah Negeri. Apa sebenarnya yang ada di sebaliknya sekarang?
Setiap persekutuan menyimpan sebilah kapak di sebalik kaca.
Perlembagaan Persekutuan Malaysia menyimpan tiga alat yang boleh dihalakan kepada sebuah Negeri yang kerajaannya sudah tidak berfungsi.
Kaca itu pernah dipecahkan dua kali, dalam ingatan orang yang masih hidup.
Setakat ini, tiada laporan yang menunjukkan sesiapa menghulurkan tangan ke arahnya di Negeri Sembilan.
Rencana ini menerangkan apa yang ada di sebalik kaca itu. Ia tidak mengatakan bahawa sesiapa akan memecahkannya.
Kapak itu untuk kebakaran yang sebenar.
Ia jarang digunakan, dan setiap kali digunakan, ia diperdebatkan bertahun-tahun lamanya selepas itu.
Maka eloklah kita tahu apa sebenarnya yang tertulis. Itulah penawar bagi banyak cakap kosong.
APA YANG ADA DI SEBALIK KACA
Alat pertama: Perkara 71
Kebanyakan pembaca siri ini sudah kenal bahagian pertama Perkara 71. Ia menjamin takhta setiap Raja mengikut peraturan Negerinya sendiri. Dan ia menyerahkan apa jua pertikaian tentang pewarisan takhta kepada pihak berkuasa Negeri itu sendiri, bukan kepada Putrajaya.1Perlembagaan Persekutuan, Perkara 71(1) dan (2). Fasal (2) memakai fasal (1), dengan ubah suai yang perlu, kepada Undang di Negeri Sembilan. Fasal ini ditafsirkan oleh Mahkamah Persekutuan dalam Dato Menteri Othman bin Baginda & Anor v Dato Ombi Syed Alwi bin Syed Idrus [1981] 1 MLJ 29, yang dibincangkan dalam rencana-rencana terdahulu siri ini.
Kurang ramai yang tahu bahawa Perkara yang sama membawa dua fasal lagi. Dua-duanya menghala ke arah yang bertentangan.
Fasal (3) berbunyi begini. Jika Parlimen mendapati bahawa, di mana-mana Negeri, sesuatu peruntukan Perlembagaan Persekutuan atau Perlembagaan Negeri itu sendiri “sentiasa tidak dipatuhi,” Parlimen boleh membuat undang-undang “bagi memastikan peruntukan itu dipatuhi.”
Dan Parlimen boleh berbuat demikian “walau apa pun yang terkandung dalam Perlembagaan ini.”2Perlembagaan Persekutuan, Perkara 71(3). Teks bahasa Inggeris yang disemak: “If it appears to Parliament that in any State any provision of this Constitution or of the Constitution of that State is being habitually disregarded, Parliament may, notwithstanding anything in this Constitution, by law make provision for securing compliance with those provisions.” Semakan dibuat terhadap cetakan semula rasmi Perlembagaan Persekutuan setakat 1 November 2010 (Pesuruhjaya Penyemak Undang-Undang, Malaysia). Ungkapan Melayu dalam rencana ini ialah terjemahan kerja penulis, bukan teks rasmi.
Fasal (4) lebih sempit. Setiap Perlembagaan Negeri wajib mengandungi satu set “peruntukan asas” yang disenaraikan dalam Jadual Kelapan Perlembagaan Persekutuan: peraturan tentang Raja bertindak atas nasihat, tentang Majlis Mesyuarat Kerajaan, tentang Dewan Undangan, dan seumpamanya.
Jika sesebuah Perlembagaan Negeri tidak mengandunginya, atau mengandungi peruntukan yang bercanggah dengannya, Parlimen boleh meluluskan undang-undang untuk memasukkannya atau membuang yang bercanggah itu. Sekali lagi, walau apa pun yang terkandung dalam Perlembagaan.3Perlembagaan Persekutuan, Perkara 71(4) dan Jadual Kelapan, Bahagian I. Perkataan “it appears to Parliament that” pernah berada di kepala fasal (4) dan dipotong oleh Akta 26/1963, subseksyen 12(2), berkuat kuasa 16 September 1963 (cetakan semula rasmi, nota kepada Perkara 71). Fasal (3) masih membawa perkataan itu. Istilah rasmi Melayu bagi “essential provisions” tidak disemak; “peruntukan asas” ialah terjemahan kerja.
Kedua-duanya ada tarikh luput yang terbina di dalamnya. Undang-undang yang dibuat di bawah Perkara 71 akan terhenti pada hari Dewan Undangan Negeri yang baharu, yang dipilih selepas undang-undang itu diluluskan, memutuskan sedemikian.4Perlembagaan Persekutuan, Perkara 71(6): “A law made for a State in pursuance of this Article shall, unless sooner repealed by Parliament, cease to have effect on such day as a new Legislative Assembly, constituted in that State after the passing of the law, may resolve.”
Sekarang bahagian yang menarik. Tiada apa-apa dalam rekod awam yang menunjukkan salah satu fasal ini pernah digunakan, di mana-mana Negeri, untuk apa-apa jua.
Ungkapan “habitually disregarded” hanya muncul dalam satu kes Malaysia yang dilaporkan. Kes itu diputuskan pada tahun 1939, dan ia tentang sebuah gramofon.5Carian teks penuh Malayan Law Journal di Lexis Advance Malaysia bagi ungkapan “habitually disregarded,” dijalankan pada 22 September 2026, mengembalikan satu kes: Public Prosecutor v Loke Kwi Thong [1939] 1 MLJ 318, tentang undang-undang kecil Lembaga Kebersihan yang melarang memainkan gramofon sehingga menjadi kacau ganggu. Perlembagaan Persekutuan belum wujud ketika itu; ungkapan itu sekadar bahasa Inggeris biasa. Belum ada mahkamah Malaysia yang mentafsirkan Perkara 71(3) atau (4).
Pintu yang tidak pernah dibuka tetap sebuah pintu. Tetapi tiada siapa tahu ke mana ia berayun.
Apa maksud “sentiasa”? Sekali bukan sentiasa. Dua kali?
Dan siapa yang memutuskan bahawa sesuatu peruntukan itu tidak dipatuhi, dan bukan sekadar dibaca dengan cara yang tidak disukai pihak lawan?
Itu soalan-soalan yang sebenar.
Rencana ini hanya membangkitkannya.
Alat kedua: Perkara 150
Perkara 150 ialah pintu yang benar-benar pernah berayun terbuka. Jika Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong berpuas hati bahawa wujud “darurat besar yang mengancam keselamatan, atau kehidupan ekonomi, atau ketenteraman awam di dalam Persekutuan atau mana-mana bahagiannya,” baginda boleh memasyhurkan darurat.
Ancaman itu tidak perlu meliputi seluruh negara. Satu Negeri sudah memadai.6Perlembagaan Persekutuan, Perkara 150(1): “a grave emergency exists whereby the security, or the economic life, or public order in the Federation or any part thereof is threatened.” Fasal (2) membenarkan Pemasyhuran dikeluarkan sebelum peristiwa yang mengancam itu benar-benar berlaku, jika Yang di-Pertuan Agong berpuas hati bahawa ada bahaya yang hampir.
Sebaik sahaja dimasyhurkan, perubahannya menyeluruh. Kuasa eksekutif Persekutuan meluas kepada “apa-apa perkara dalam kuasa perundangan sesuatu Negeri,” dan kepada “pemberian arahan kepada Kerajaan sesuatu Negeri atau kepada mana-mana pegawai atau pihak berkuasanya.”
Parlimen boleh membuat undang-undang tentang apa jua perkara yang pada pandangannya diperlukan oleh darurat itu. Undang-undang sedemikian tidak menjadi tidak sah kerana bercanggah dengan Perlembagaan.7Perlembagaan Persekutuan, Perkara 150(4), (5) dan (6). Teks fasal (4): “the executive authority of the Federation shall, notwithstanding anything in this Constitution, extend to any matter within the legislative authority of a State and to the giving of directions to the Government of a State or to any officer or authority thereof.”
Ada hadnya, dan salah satu daripadanya patut dipandang dua kali di Negeri Sembilan. Fasal (6A) mengatakan kuasa darurat itu tidak meliputi “apa-apa perkara hukum Syarak atau adat Melayu.”
Adat perpatih ialah adat orang Melayu Negeri Sembilan.
Sejauh mana undang-undang darurat boleh menjangkau pertikaian yang berakar pada adat ialah soalan yang dibangkitkan oleh teks itu sendiri. Belum ada sesiapa yang terpaksa menjawabnya.8Perlembagaan Persekutuan, Perkara 150(6A): “Clause (5) shall not extend the powers of Parliament with respect to any matter of Islamic law or the custom of the Malays, or with respect to any matter of native law or customs in the State of Sabah or Sarawak; nor shall Clause (6) validate any provision inconsistent with the provisions of this Constitution relating to any such matter or relating to religion, citizenship, or language.”
Undang-undang darurat juga mati mengikut jam. Enam bulan selepas Pemasyhuran tamat, apa-apa undang-undang yang tidak boleh dibuat tanpanya akan terhenti berkuat kuasa.9Perlembagaan Persekutuan, Perkara 150(7).
Dan Perlembagaan cuba meletakkan semuanya di luar jangkauan mahkamah. Sejak 1981, fasal (8) mengatakan bahawa kepuasan hati Yang di-Pertuan Agong “adalah muktamad dan konklusif dan tidak boleh dicabar atau dipersoalkan di mana-mana mahkamah atas apa-apa alasan.”
Tiada mahkamah boleh melayan apa-apa prosiding tentang kesahan sesuatu Pemasyhuran, langsung.10Perlembagaan Persekutuan, Perkara 150(8), dimasukkan oleh Akta A514, perenggan 15(d), berkuat kuasa 15 Mei 1981 (cetakan semula rasmi, nota kepada Perkara 150). Teks asal: “shall be final and conclusive and shall not be challenged or called in question in any court on any ground.”
Pembaca rencana-rencana terdahulu akan perasan tarikhnya. Negeri Sembilan menulis fasal “tidak boleh dicabar atau dipersoalkan di mana-mana mahkamah” miliknya sendiri ke dalam Perlembagaan Negeri pada tahun berikutnya, pada Julai 1982.
Dua fasal penyingkir, dua perlembagaan, empat belas bulan jaraknya.11Perkara XVI(3) Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959, dimasukkan oleh W.K.N.S. 546/1982, berkuat kuasa 29 Julai 1982, menurut jadual pindaan dalam cetakan semula 2008 Perlembagaan Negeri. Dibincangkan dalam rencana-rencana terdahulu siri ini.
DUA KALI KACA ITU DIPECAHKAN
Sarawak, 1966
Pada Jun 1966, dua puluh satu ahli Council Negri Sarawak, dewan undangan negeri itu ketika itu, menandatangani sepucuk surat. Mereka tidak lagi menyokong Ketua Menteri mereka, Stephen Kalong Ningkan.
Gabenor membaca surat itu, memutuskan bahawa Ningkan telah hilang keyakinan Council, lalu memecatnya.
Ningkan pergi ke mahkamah. Pada September 1966 dia menang.
Perlembagaan Sarawak sendiri, hakim memutuskan, memerlukan undian sebenar di dalam Council, bukan surat daripada sebahagian ahlinya. Tiada undian, tiada pemecatan. Di sisi undang-undang, Ningkan masih Ketua Menteri.12Stephen Kalong Ningkan v Tun Abang Haji Openg and Tawi Sli [1966] 2 MLJ 187 (Mahkamah Tinggi Borneo, Harley Pemangku Hakim Besar, 7 September 1966).
Bandingkan yes its dental key Dato’ Seri Ir Hj Mohammad Nizar bin Jamaluddin v Dato’ Seri Dr Zambry bin Abdul Kadir 13[2010] 2 MLJ 285 (MP), yang dibincangkan dalam 9/NS.
Mahkamah Persekutuan membaca fasal Perak yang berlainan bunyinya ke arah sebaliknya, iaitu kehilangan keyakinan boleh dibuktikan tanpa undian. Dua Negeri, dua teks, dua jawapan.[/mfn]
Kemenangannya bertahan tepat seminggu. Pada 14 September 1966, Yang di-Pertuan Agong memasyhurkan darurat bagi Sarawak.
Dalam masa seminggu, Parlimen telah meluluskan satu Akta yang menjangkau ke dalam Perlembagaan Sarawak sendiri, supaya keyakinan Council dapat diuji dengan cara yang dikehendaki Gabenor. Pada 23 September, Council bersidang, mengundi, dan menyingkirkan Ningkan juga akhirnya.14Pemasyhuran 14 September 1966 diwartakan sebagai P.U. 339A/1966. Parlimen kemudian meluluskan Emergency (Federal Constitution and Constitution of Sarawak) Act 1966 (Akta 68/1966), berkuat kuasa 20 September 1966, yang antara lain melanjutkan Perkara 150(5) dan (6) Perlembagaan Persekutuan kepada Perlembagaan Sarawak. Kedua-dua fakta ini tercatat dalam nota cetakan semula rasmi kepada Perkara 150(5) dan (6).
Ningkan menyaman sekali lagi. Kali ini dia berkata darurat itu sendiri dimasyhurkan dengan niat jahat, untuk membatalkan penghakiman mahkamah.
Hakim memutuskan itu soalan yang sebenar, wajar dibicarakan dengan keterangan. Tetapi hakim membatalkan serangan yang lebih luas terhadap Akta Parlimen itu atas satu perkara teknikal: dakwaan bahawa sesuatu Akta Parlimen tidak berperlembagaan memerlukan kebenaran seorang hakim Mahkamah Persekutuan terlebih dahulu, dan Ningkan tidak memohonnya.15Stephen Kalong Ningkan v Tun Abang Haji Openg and Tawi Sli (No 2) [1967] 1 MLJ 46 (Mahkamah Tinggi Borneo, Pike Hakim Besar, 2 Disember 1966), disemak dalam teks penuh di Lexis Advance Malaysia, 21 September 2026.
Kes itu sampai ke Majlis Privy di London pada 1968. Majlis memutuskan bahawa Perkara 150 memang memberi kuasa kepada Parlimen untuk meluluskan Akta Sarawak itu.
Majlis tidak memutuskan sama ada darurat itu dimasyhurkan dengan suci hati. Soalan itu dibiarkan tergantung, tidak terjawab, dan ia masih tergantung di situ.16Stephen Kalong Ningkan v Government of Malaysia [1968] 2 MLJ 238 (Majlis Privy, 25 Julai 1968: Lord MacDermott, Lord Hodson, Lord Upjohn, Lord Donovan dan Lord Pearson), disemak di Lexis Advance Malaysia, 19 September 2026. Fasal (8) Perkara 150, yang kini menutup soalan itu sama sekali, hanya dimasukkan pada 1981.
Kelantan, sebelas tahun kemudian
Kelantan mendapat gilirannya pada 1977. Menteri Besar, Datuk Mohamed Nasir, tewas dalam undi tidak percaya di Dewan Undangan Negeri.
Beliau enggan meletak jawatan, dan sebaliknya memohon supaya Dewan dibubarkan. Pemangku Raja tidak memperkenankannya.
Penyokong Nasir turun ke jalan-jalan di Kota Bharu. Tunjuk perasaan itu bertukar menjadi keganasan dan rompakan.
Pada 8 November 1977, Yang di-Pertuan Agong memasyhurkan darurat bagi Kelantan. Keesokan harinya, Emergency Powers (Kelantan) Act 1977 mula berkuat kuasa, dan seorang Pengarah yang dilantik dari pihak Persekutuan mentadbir Negeri itu.
Darurat itu berlangsung sedikit lebih tiga bulan. Kemudian diadakan pilihan raya negeri yang baharu, pada Mac 1978, dan Akta itu dimansuhkan.17Emergency Powers (Kelantan) Act 1977 ialah Akta 192, berkuat kuasa 9 November 1977 dan dimansuhkan oleh Emergency Powers (Repeal of Emergency Powers (Kelantan) Act 1977) Order 1978 [P.U. (A) 46/1978]: disahkan di pangkalan data penyemakan undang-undang rasmi Jabatan Peguam Negara (lom.agc.gov.my), 21 September 2026, dan di Unannotated Statutes Lexis Advance Malaysia, 22 September 2026, yang hanya memuatkan muka tajuk Akta itu. Peristiwa krisis itu diambil daripada sumber sekunder: Md Rozimi bin Mohd Nasir, “Kelantan di bawah Pentadbiran Kuasa Darurat 1977,” SEJARAH: Journal of the Department of History 17 (2009), yang memberi tempoh pentadbiran itu 96 hari; nota Majlis Peguam Malaysia, “Echoes of the Past,” tentang darurat Kelantan; dan tinjauan Malaysiakini tentang pemasyhuran darurat di Malaysia (2020). Seksyen-seksyen substantif Akta itu tidak dibaca untuk rencana ini.
Kedua-dua episod ini berkata perkara yang sama. Kuasa darurat pernah dihalakan kepada pertikaian politik sebuah Negeri, bukan hanya kepada perang, banjir, atau rusuhan.
Dan kedua-dua kali, alat itu dibina untuk sementara. Ia bukan pertukaran alamat yang kekal.
Sudah terhantuk baru tengadah. Kedua-dua episod itu diperdebatkan jauh lebih teliti selepasnya daripada sebelumnya.
Alat ketiga: Perkara 81
Perkara 81 yang paling lembut antara ketiga-tiganya. Ia sebenarnya bukan alat campur tangan pun.
Ia mengatakan kuasa eksekutif sesebuah Negeri hendaklah dijalankan supaya mematuhi undang-undang persekutuan yang terpakai bagi Negeri itu, dan “supaya tidak menghalang atau menjejaskan penjalanan kuasa eksekutif Persekutuan.”18Perlembagaan Persekutuan, Perkara 81: “The executive authority of every State shall be so exercised — (a) as to ensure compliance with any federal law applying to that State; and (b) as not to impede or prejudice the exercise of the executive authority of the Federation.” Disemak terhadap cetakan semula rasmi.
Ini pagar, bukan kren. Ia tidak membenarkan Putrajaya mengangkat keluar sesebuah kerajaan Negeri.
Ia bermakna tindakan sesebuah Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri boleh, pada prinsipnya, dicabar atas alasan yang berasingan itu, jika ia pernah melangkaui garisan. Setakat ini tiada laporan menunjukkan sesiapa membangkitkannya di Negeri Sembilan. Ia disebut di sini untuk melengkapkan gambaran.
CATATAN DARI NEGARA JIRAN, DIPEGANG SEJAUH LENGAN
Mahkamah Agung India berdepan ketegangan yang sama pada 1994, dalam kes bernama Bommai. Perlembagaan India membenarkan pusat memecat kerajaan Negeri secara terus; Perlembagaan Malaysia tidak.
Maka kes itu hanya memujuk, tidak mengikat. Mahkamah Malaysia akan bermula daripada teks Malaysia.
Tetapi tiga perkara yang dikatakan sembilan hakim itu patut diketahui. Sama ada seorang Ketua Menteri masih menguasai majoriti “bukan soal pendapat peribadi mana-mana individu, sama ada Gabenor mahupun Presiden.” Tempat mengujinya ialah “di lantai Dewan.”
Pemasyhuran yang memecat kerajaan Negeri boleh disemak oleh mahkamah, tetapi hanya kerana niat jahat atau ketiadaan bahan yang berkaitan sama sekali.
Dan Dewan tidak boleh dibubarkan sehingga kedua-dua Dewan Parlimen meluluskan pemasyhuran itu.19S R Bommai v Union of India [1994] 2 SCR 644; (1994) 3 SCC 1 (Mahkamah Agung India, sembilan hakim, 11 Mac 1994). Ujian lantai Dewan: Sawant J di ms 762–763; Jeevan Reddy J di ms 870–872. Semakan kehakiman terhadap Pemasyhuran: Sawant J, Ringkasan Kesimpulan I, di ms 788; Jeevan Reddy J, kesimpulan (7), di ms 896–897. Tiada pembubaran sebelum kelulusan Parlimen: Sawant J di ms 757 dan 789; Jeevan Reddy J di ms 807–808 dan 895. Ramaswamy J tidak bersetuju tentang ujian lantai Dewan dan tentang pembubaran. Dua ungkapan yang dipetik ialah terjemahan kerja daripada kata-kata Sawant J di ms 762: “not a matter of private opinion of any individual, be he the Governor or the President” dan “on the floor of the House.” Rujukan muka surat kepada teks Supreme Court Reports, dibaca penuh bagi petikan ini pada 22 September 2026. Mahkamah India masih menyelesaikan bila ujian lantai Dewan mesti dipanggil: Shiv Sena v Union of India (2019), Shivraj Singh Chouhan v Speaker, Madhya Pradesh Legislative Assembly (2020) dan Subhash Desai v Principal Secretary, Governor of Maharashtra (2023).
Tiga puluh tahun kemudian, hakim-hakim India masih berbalah tentang bila tepatnya undian di lantai Dewan itu mesti dipanggil. Jika ada jawapan yang muktamad di mana-mana dalam Komanwel, ia belum ditemui.
JADI, ADAKAH MANA-MANA DARIPADA INI SUDAH BERLAKU DI SINI?
Berdasarkan segala yang diketahui umum tentang Negeri Sembilan, jawapannya tidak. Tiada darurat dimasyhurkan. Tiada undang-undang diluluskan, malah dicadangkan pun tidak, di bawah Perkara 71.
Ketetapan Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri pada pertengahan September, dan pendapat Jabatan Peguam Negara beberapa hari kemudian, bukan salah satu daripada perkara itu.
Ini bukan mengelak. Inilah yang ditunjukkan rekod awam.
Sama ada mana-mana pintu ini patut dibuka sekarang ialah soalan untuk Putrajaya, untuk Parlimen, dan akhirnya untuk mahkamah. Ia bukan soalan yang dapat dijawab rencana ini, dan rencana ini tidak cuba menjawabnya.
Itulah hujung paling jauh yang boleh dicapai oleh satu tarikh yang dipertikaikan dan satu tandatangan yang dipertikaikan. Ke mana sebenarnya Negeri Sembilan pergi dari sini, bukan siri ini yang menentukan.
∞§∞
Rencana ini adalah untuk makluman umum sahaja dan bukan nasihat guaman atau teknikal. Dapatkan nasihat guaman yang bebas apabila perlu.
Terima kasih kepada KN Geetha, TP Vaani, JN Lheela dan Lydia Jaynthi dari GK Legal, dan —— dari —— atas gambar. Claude (Anthropic) membantu penulisan dan Perplexity Pro membantu penyemakan fakta; penulis bertanggungjawab sepenuhnya atas segala pandangan dan kesilapan.
© GK Ganesan Kasinathan. Hak cipta terpelihara. Tiada mana-mana bahagian kandungan laman ini boleh digunakan tanpa kebenaran bertulis terlebih dahulu: gk@gkganesan.com.
